Gốc > SINH LÝ BỆNH >

Quá trình bệnh lý

I- CÁC GIAI ĐOẠN CỦA QUÁ TRÌNH SINH LÝ BỆNH
Bệnh tật là một quá trình thường diễn qua 4 giai đoạn:
- Giai đoạn ủ bệnh (nung bệnh).
- Giai đoạn tiền chứng (khởi phát).
- Giai đoạn toàn phát.
- Và giai đoạn kết thúc.
1. Giai đoạn ủ bệnh:
Giai đoạn ủ bệnh bắt đàu từ lúc nhân tố gây bệnh tác động lên cơ thể tới khi triệu chứng bệnh lý đầu tiên xuất hiện.
Trong giai đoạn này, khả năng thích ứng của cơ thể còn mạng, nên chưa phát sinh rối loạn, cơ thể hoạt động hầu như bình thường. Nếu sức đề kháng mạnh, tiêu diệt được nhân tố gây bệnh thì bệnh sẽ không phát sinh.
Giai đoạn nung bệnh dài hay ngắn là tùy loại bệnh: có khi chỉ trong nháy mắt (dòng điện mạnh), có khi và phút (một liều thuốc độc mạnh), vài ngày (bệnh sởi từ 6- 13 ngày), vài tháng (bệnh dại từ 1-2 tháng) thậm chí có khi hàng năm (bệnh hủi). Ngoài ra, đối với từng bệnh, giai đoạn ủ bệnh không cố định khi dài khi ngắn :thương hàn từ 7- 28 ngày, quai bị từ 2-30 ngày, uốn ván từ 1- 40 ngày…Giai đoạn ủ bệnh dao động như vậy là phụ thuộc vao:
- Số lượng mầm bệnh xâm nhập vào cơ thể nhiều hay ít, độc tính mạnh hay yếu, thời gian tiết ra độc tố nhanh hay chậm, nơi mầm bệnh xâm nhập có gần nơi cư trú của mầm bệnh không (thí dụ: bệnh dại khi bị chó dại cắn vào mặt thường giai đoạn ủ bệnh ngắn hơn khi bị cắn vào chân), đường truyền bệnh (thí dụ bệnh bạch hầu thể hầu có thể ủ bệnh ngắn hơn hoàn toànể da, thể mắt)…
- Tính phản ứng của cơ thể mạnh hay yếu, khả năng thụ bệnh cao hay thấp, tính miễn dịch, khả năng sản xuất kháng thể mạnh hay yếu…
Giai đoạn ủ bệnh không có giá trị về mặt lâm sàng, song về dịch tễ học lại rất quan trọng : ở một số lớn bệnh, bệnh nhân bài tiết ra mầm bệnh và có khả năng truyền bệnh cho người xung quanh ngay trong giai đoạn ủ bệnh. Giai đoạn ủ bệnh còn là căn cứ để:
- Bao vây ổ dịch.
- Cách ly và theo dõi những người tiếp xúc với bệnh nhân.
- Chẩn đoán bệnh, tìm nguồn lây bệnh, xác định không gian và thời gian lây bệnh.
2. Giai đoạn tiền chứng:
Giai đoạn này bắt đầu từ lúc triệu chứng bệnh lý đầu tiên xuất hiện tói khi bệnh toàn phát. Giai đoạn này dài hay ngắn tùy theo từng bệnh. Có bệnh khởi phát từ từ, nặng dần nên như thương hàn, ho gà, có bệnh khởi phát đột ngột như cúm, viêm màng não… Trong giai đoạn tiền chứng, mầm bệnh tăng sinh rất mạnh (trong nhiều bệnh, kiểm tra máu bệnh nhân thường thấy có vi sinh vật), khả năng thích ứng bị han chế, tính phản ứng của cơ thể đã thay đổi, nên đã bắt đầu phát sinh một số rối loạn nhẹ, chủ yếu là những sự thay đổi của hoạt động thần kinh cao cấp và thay đổi chuyển hóa nhiệt: bệnh nhân cảm thấy sốt, mệt mỏi nhức đầu, đau mình, sợ gió, đắng miệng, biếng ăn, nôn ọe, đi táo hoặc đi lỏng; nói chung chưa có triệu chứng gì đặc biệt để giúp ta chuẩn đoán ngay ra bệnh. Đó là một trở ngại lớn cho vấn đề phát hiện sớm để phòng bệnh tốt, nhất là về mặt lây truyền, đó là thời kì lây mạnh nhất, như trong các bệnh do virut.
Trong giai đoạn tiền chứng, đôi khi có thể xuất hiện một vài triệu chứng đặc hiệu của bệnh: thí dụ trong giai đoạn tiền chứng của sởi, bệnh nhân thường hay chảy nước mắt, sổ mũi, ho, sốt và ở niêm mạc miệng xuất hiện những chấm trắng nhờ đó ta có thể chuẩn đoán được bệnh. 
Trong giai đoạn tiền chứng, nếu sức đề kháng mạnh, bệnh có thể kết thúc ở giai đoạn này. Nếu khả năng thích ứng kém. bệnh sẽ tiến vào giai đợn toàn phát.
3. Giai đoạn toàn phát:
Thường tới giai đoạn này, các triệu chứng chính của bệnh mới xút hiện đầy đủ, rõ rệt. Chuẩn đoán quyết định chủ yếu ở gai đoạn này. Giai đoạn toàn phát có thể bắt đầu từ từ (thương hàn, lao kê…). Hoặc đột ngột (viêm phổi, sốt hồi quy…). Nhiều bệnh nhiễm trùng có một giai đoạn toàn phát nhất định: viêm phổi trong 9 ngày, sởi trong 8- 10 ngày, sốt phát bang trong 13-16 ngày. Trái lại có một số bệnh nhất là các bệnh mãn tính, không có kì hạn nhất định: sốt rét, hủi, giang mai….
Trong các bệnh nhiễm trùng , nếu giai đoạn tiền chứng là giai đoạn của những triệu chừng nhiễm trùng nhiễm độc toàn thân, là giai đoạn thường mới ở trong máu thì sang giai đoạn toàn phát, mầm bệnh đột nhập vào những nội tạng nhất định tùy theo hướng tính của nó: thí dụ trong viêm gan truyền nhiễm thì virut đột nhập vào gan, trong bại liệt thì virut đột nhập vào tế bào vận động của sừng trước… Vì thế, trong giai đoạn toàn phát bên cạnh hội chứng nhiễm trùng nhiễm độc ngày càng nặng ta thấy xuất hiện thêm những triệu chứng tổn thương bộ phận có tinh chất đặc hiệu của từng bệnh.
Giai đoạn toàn phát là giai đoạn mà bệnh có thể gây biến chứng. Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất của bệnh và thương chết trong giai đoạn này.
Dựa vào tính chất và thời gian diễn biến của bệnh, người ta thường phân biệt ba thể bệnh:
a) Thể cấp tính: kéo dài từ vài ngày tới 2-3 tuần, triệu chứng rõ rệt, dễ phát sinh biến chứng, trừơng hợp này thường gặp trong một số bệnh truyền nhiễm cấp tính (thương hàn, tả dịch…)
b) Thể bán cấp tính: kéo dài từ 3-6 tuần, triệu chứng cũng khá rõ song lại kém phần ác liệt (viêm màng trong tim).
c) Thể mãn tính: Kéo dài trên 6 tuần, diễn biến từ từ, có thể kế tục thể cấp tính, triệu chứng thường không rõ rệt, song nếu cứ để bệnh tiến triển, có thể gây ra những hậu quả tai hại (giang mai, hủi, đái đường..).
Cần chú ý là một bệnh cấp tính có thể trở nên mãn tính; trái lại, một bệnh mãn tính đôi khi lại có biểu hiện cấp tính: thí dụ lỵ amip cấp tính điều trịn không tốt có thể trở thành mãn tính và khi sức đề kháng của cơ thể giảm (lao lực quá độ, ăn uống thất thường…), lỵ mãn tính có thể gây ra một đợt cấp tính
Tùy theo mầm bệnh (độc tính, số lượng mầm bệnh xâm nhập vào cơ thể) và sức chống đỡ của cơ thể, có thể phát sinh nhiều thể lâm sàng khác nhau:
a) Thể điển hình rõ rệt: Thể bệnh thường gặp, bệnh tiến triển qua các giai đoạn điển hình, phát sinh những rối loạn chức năng và tổn thương thực thể rõ rệt song vẫn còn khả năng hồi phục được (do sức đề kháng của cơ thể còn tốt).
b) Thể không điển hình : (thể nhẹ, thể cụt) trong trường hợp này, sức chống đỡ của cơ thể chiếm ưu thế. Không có những rối loạn chức năng và tổn thương thực thể nặng. Thể không điển hình thường xuất hiện ở những cơ thể đã có chút ít miễn dịch hoặc khi mầm bệnh có độc tính yếu xâm nhập vào cơ thể với số lượng ít. Thí dụ trong sốt rét không điển hình, sốt nhẹ không thành cơn rõ rệt, bệnh nhân chỉ ớn lạnh, mệt mỏi, váng đầu. Những bệnh nhân đã được tiêm chủng thường mắc thể nhẹ, không điển hình; thể không điển hình, thể nhẹ, thể cụt là những bệnh có giá trị quan trọng về phương diện dịch tễ vì những thể này khó phát hiện hoặc bị coi nhẹ, và bệnh nhân mắc thể này thường vẫn đi lại được, do đó là nguồn lây bệnh dễ dàng.
c) Thể tối độc: (thể độc dị ứng, thể quá mẫn, thể ác tính): thường xảy ra ở những bệnh nhân mẫn cảm sẵn đối với mầm bệnh (bạch hầu, lỵ thể độc…), phát sinh những rối loạn chức năng và tổn thương thực thể ở các tổ chức và nội tạng rất nặng, nhiều khi không hồi phục được. Bệnh thường diễn biến qua các giai đoạn điển hình.
4. Giai đoạn kết thúc:
Ba khả năng có thể xảy ra:
- Khỏi bệnh.
- Chuyển sang thể mãn tính.
- Chết.
Khỏi bệnh: có thể nhanh (viêm phổi) hoặc kéo dài (thương hàn, lao). Giai đoạn lui bệnh là giai đoạn những phản ứng miễn dịch bảo vệ của cơ thể bắt đầu chiếm ưu thế, các rối loạn chức năng và tổn thương thực thể bắt đầu hồi phục, thế cân bằng giữa cơ thể và ngoại môi dần dần ổn định và mầm bệnh dần dần bị tiêu diệt và đào thải ra khỏi cơ thể. Quá trình hồi phục ở lâm sàng thường xảy ra sớm hơn quá trình hồi phục ở tổ chức.
Khỏi bệnh có nhiều mức độ:
Khỏi hoàn toàn khi:
. Hết các triệu chứng lâm sàng.
. Hết các tổn thương thực thể.
. Không còn mang mầm bệnh và không còn bài tiết ra mầm bệnh (nếu là bệnh nhiễm trùng).
Thí dụ: khỏi lỵ trực tràng phải đạt đủ 3 tiêu chuẩn: không đi đồng ra máu nhÇy , phân đã thành khuôn, hết đau bụng…soi trực tràng thấy niêm mạc đại tràng đã bình thường, không có loét, có trợt, có đốm xuất huyết…Cấy phân không còn thấy trực khuẩn lỵ.
- Chỉ khỏi lâm sàng đơn thuần, nhưng còn rối loạn chức năng và tổn thương thực thể. Thí dụ, bệnh viêm gan truyền nhiễm, bệnh nhân đã hết vàng da, ăn thấy ngon, hết đầy bụng và đau bụng, gan hết sưng song những chức năng gan qua các xét nghiệm vẫn còn bị rối loạn.
- Khỏi về lâm sàng, khỏi cả về rối loạn chức năng và tổn thương thực thể , song còn bài tiết ra mầm bệnh (nếu là bệnh nhiễm trùng). Thí dụ, bệnh nhân thương hàn sau khi trở thành người lành, mang trùng hàng tháng,hàng năm.
Trường hợp “còn mang trùng sau khi khỏi bệnh” có 3 loại:
+ Còn mang mầm bệnh, nhưng có miễm dịch (bạch hầu, thương hàn): có thể không mắc bệnh lần thứ 2 song có khả năng truyền bệnh cho người xung quanh.
+ Còn mang mầm bệnh nhưng không có miễm dịch, có thể mắc bệnh lần thứ 2 (cúm).
+ Còn mang mầm bệnh và sức thụ bệnh lại tăng so với trước đây (như viêm quảng), loại này rất dễ mmắc bệnh lại
Tái phát. Có những trường hợp triệu chứng bệnh lý đã hết (khỏi lâm sàng), song vì một nguyên nhân nào đó bệnh trở lại giống hệt lần trước: hiện tượng này gọi là tái phát. Cần phân biệt tái phát và tái nhiễm: tái nhiễm là vi sinh vật đột nhập lần thứ 2 vào cơ thể và gây bệnh còn tái phát là bệnh xuất hiện lần thứ 2 tuy không bị nhiễm trùng thêm. Nhiều bệnh nhiễm trùng có tái phát. Có hai loại tái phát:
- Ở một số bệnh, tái phát là một giai đoạn tát yếu của quá trình tiến triển của bệnh; thí dụ trong sốt hồi quy, cứ 3- ngày lại lên một cơn sốt kéo dài 3- ngày, loại tái phát này phục thuộc vào quá trình sinh sản của mầm bệnh, thường được coi là giai đoạn bệnh.
- Song ở một số lớn bệnh khác, tái phát không phải là hiện tượng tất yếu, thường khi có khi không, do nhiều nguyên nhân chi phối:
+ Do mầm bệnh còn ẩn náu trong cơ thể, khi gặp cơ hội tốt, mầm bệnh tăng độc tính và gây tái phát (sốt rét, thương hàn…).
+ Do cơ chế dị ứng: trong cơ thể không còn kháng nguyên vi sinh vsstj, song cơ thể ở trạng thái mẫn cảm, khi gặp một kích thích không đặc hiệu (thí dụ bị lạnh), cũng có thể gây tái phát (như trong viêm cầu thận).
II. QUÁ TRÌNH CHẾT
A- SINH LÝ BỆNH CỦA QUÁ TRÌNH CHẾT
Khi khả năng thích ứng của cơ thể đã hoàn toàn mát, khi cơ thể không còn khả năng tiếp tục hoạt động, con người sẽ chết. Chết có thể chia làm 2 loại:
- Chết sinh lý, thường xảy ra ở người cao tuổi, đó là kết quả của sự tiêu hao dần mòn của cơ thể.
- Chết bệnh lý, là một trong những phương thức kết thúc của bệnh tật.
Căn cứ vào các tài liệu hiện đại, người ta phải tới 140-150 tuổi mới chết (có trường hợp sống đến 248 tuổi ), song chỉ có một số ít người sống tới tuổi đó, còn đại đa số là chết non, chết do bệnh tật, đặc biệt là các nước tư bản và thuộc địa.
Nguyên nhân trực tiếp gây ra chết là làm tim hoặc hô hấp đình chỉ hoạt động. Chết có thể xảy ra đột ngột hoặc từ từ.
Chết là kết thúc của sinh mệnh, song không phải hễ chết là tất cả các chức năng trong cơ thể đều đình chỉ một lúc mà một số bộ phận nào đó vẫn tiép tục hoạt động trong một thời gian ngắn nữa: sau khi chết ruột vẫn tiếp tục co bóp, tóc và móng tay vẫn tiếp tục mọc, tiêm pilocapin vào mạch máu ngón tay vẫn gây được tiết mồ hôi…Do đó thấy rõ chết là cả một quá trình: trong quá trình chết, hoạt động của hệ thần kinh trung ương đình chỉ sớm nhất: trước tiên là vỏ não sau đó tới gian não, trung não, hành tủy và tủy sống. Nói chung những bộ phận của hệ thần kinh trung ương hình thành sớm nhất thì chết muộn nhất. Sau khi hô hấp đình chỉ, có thể thấy tim còn hoạt động yếu ớt, thoi thóp.
Trước khi chết, thường có thời kỳ hấp hối, kéo dài tới vài giờ tới vài ngày. Đặc điểm của thời kỳ này là hệ thần kinh trung ương và các chức năng qyuan trọng của cơ thể bị rối loạn nặng nề: hô hấp loạn nhịp (không đều, cách quãng), rối loạn hoạt động tim, thân nhiệt giảm, hôn mê, phản xạ mất dần…(H1)
Quá trình chết có thể chia làm 2 giai đoạn:
a) Chết lâm sàng: Đặc điểm của giai đoạn này là tim ngừng đập, mất phản xạ, hệ thần kinh trung ương bị ức chế nghiêm trọng (do rối loạn chuyển hóa nặng nề, dự trữ năng lượng kiệt quệ), song các tế bào thần kinh, đặc biệt là tế bào vỏ đại não chưa bị tổn thương, nếu kịp thời cấp cứu có hy vọng cứu sống được. Giai đoạn chết lâm sàng thường kéo dài tới 5-6 phút. Trong thực tế, khi mất mạch cảnh coi như đã chết lâm sàng.
b) Chết sinh vật tiếp theo chết lâm sàng. Đặc điểm của thời kỳ này là các tế bào thần kinh đã bị tổn thương không hồi phục, trước tiên là vỏ đại não sau đó là các trung khu cấp thấp.
B - HỒI SINH
Phương pháp hồi sinh là một phương pháp khoa học dấu tranh chống cái chết: nhờ có phương pháp này, người ta có thể khôi phục được các chức năng quan trọng của cơ thể đã lâm vào thời kỳ hấp hối hoặc chết lâm sàng. Nói chung, phương pháp này có kết quả tốt trong những trường hợp chết nhanh (sốc, chảy máu nặng, ngạt cấp diễn…) và các cơ quan quan trọng (não, tim, gan, thận ) còn tương đối tốt, trái lại, rất ít tác dụng đối với các bệnh mãn tính đã gây ra nhiều rối loạn chức năng quan trọng, đặc biệt ở não, tim ,gan, thận, phổi… Cứu người hấp hối dễ hơn người đã chết lâm sàng. Néu thời gian chết lâm sàng đã quá 6 phút, khó mà cứu sống được (vì trong vỏ đại não đã phát sinh những tổn thương không hồi phục được ). Do đó công tác hồi sinh phải hết sức khẩn trương, trnh thủ từng giây phút, chuẩn bị thật chu đáo, nắm vũng kỹ thuật (vì 1 thiếu sót nhỏ có thể có một ảnh hưởng tai hại)
Qua nhiều công trình nghiên cứu, gần đay ngườ ta đã sáng tạo ra phương pháp hồi sinh tổng hợp bao gồm : hô hấp nhân tạo, truyền máu động mạch, bóp tim.
a) Hô hấp nhân tạo. Dùng phương pháp nội khí quản bơm oxy (hoặc không khí) vào phổi với một áp lực nhất định làm cho phổi giãn ra, có tác dụng kích thích trung khu hô hấp một cách phản xạ. Đơn giản hơn có thể dùng phương pháp hà hơi thổi ngạt.
b) Truyền máu động mạch. Truyền máu với một áp lực cao (180-200 mmHg) vào động mạch, ngược chiều máu chảy (hướng về tim). Máu với áp lực cao có thể vào tới động mạch vành, khôi phục được dinh dưỡng cơ tim, đồng thời kích thích thụ thể ở thành động mạch vành và ơt tim, có tác dụng thức tỉnh sự hoạt động của tim, phổi một cách phả xạ. Sau khi huyết áp hồi phục, tim co bóp tốt, bây giờ mới truyền máu vào tĩnh mạch dể tim có đầy đủ máu ở thời kỳ tâm trương, có tác dụng tăng cường hoạt động của tim.
c) Bóp tim: Có tác dụng kích thích tim, thức tỉnh sự hoạt động của tim.
Phương pháp hồi sinh tổng hợp, áp dụng trong thực tế đã đem lại nhiều kết quả tốt, nếu được tiến hành kịp thời. Nếu ngừng tim đột ngột, chỉ cần bóp tim kịp thời, có được oxy thì rất tốt, còn truyền máu động mạch thì nhiều khi không cần thiết.
Trong quá trình hồi sinh, yếu tố thời gian vô cùng quan trọng:
- Từ khi ngừng tim đến khi bóp tim tốt nhất là dưới 3 phút, có thể hồi phục hoàn toàn.
- 4-6 phút: bệnh nhân hồi phục được song trải qua 4-5 tháng nhớ ngẩn.
- 6-10 phút: bệnh nhân không thể sống được, ngưng hô hấp, tuần hoàn có thể hồi phục được. Bệnh nhân tự thở, mạch và huyết áp trở lại bình thường, nhưng bệnh nhân không tỉnh mà cứ mê man rồi chết.
- 10-30 phút: hô hấp hồi phục, mạch huyết áp không hồi phục, nhưng tim có thể đập lại, yếu ớt một thời gian rồi ngừng hẳn.
- Sau 30 phút: tim không có khả năng đập lại. 
C- QUÁ TRÌNH HỒI PHỤC
Tuần hoàn não được khôi phục có tác dụng cải thiện chức năng hệ thần kinh trung ương. Khi chức năng hành tủy được khôi phục, hô hấp tự động xuất hiện. Hưng phấn từ trung khu hô hấp hành tủy lan tới trung khu vận mạch, có tác dụng cải thiện tuần hoàn. Ngoài ra, hô hấp tự động sớm còn có tác dụng khôi phục chức năng các trung khu cao cấp: hô hấp hồi phục muộn thường gây ra tử vong.
Hệ thần kinh trung ương hồi phục theo thứ tự sau: các trung khu ở hành tủy (hô hấp, vận mạch…) hồi phục đầu tiên rồi tới trung não (phản xạ đồng tử đối với ánh sáng). Sau đó và có khi sau phản xạ giác mạc mới hồi phục phản xạ tủy sống. Dần dần hồi phục các trung khu dưới vỏ não, sau đó mới tới tiểu não và cuối cùng là vỏ đại não. Hoạt động thần kinh cao cấp hồi phục tuân theo những quy luật nhất định: phản xạ không điều kiện hồi phục trước sau đó mới tới phản xạ có điều kiện tự nhiên, rồi tới phản xạ có điều kiện nhân tạo. Nội ức chế hồi phục muộn nhất. Khi chức năng vỏ đại não đã hồi phục, các chức năng của cơ thể được cải thiện nhanh chóng.


Nhắn tin cho tác giả
Phan Quang Đại @ 11:43 10/12/2014
Số lượt xem: 15682
Số lượt thích: 0 người
 
Gửi ý kiến